Liczba jako zasada wszelkiego bytu

Włączając Persję do swego imperium der Wielki (336-323 przed Chr.) pi większych zmian perski system rządów i ad stracji w prowincjach. Jednocześnie jednak : powała hellenizacja obszarów starożytne;: Wódz Aleksandra, Seleukos, został w 321 Chr. satrapą Babilonii, a w 312 przed Chr. własną dynastię, przyjmując w 305 przed ( ność królewską jako Seleukos I Nikator (30 przed Chr.). Jego panowanie obejmowało Mezopotamii, Iranu i Syrii. Stolicą państwa cydów był Babilon, później Seleucja nad Tygi^ i w końcu Antiochia w Syrii. Długotrwały ko między Seleucydami a panującymi w Egipcie I meuszami, tudzież narastające kłopoty wew ne w państwie wykorzystali satrapowie polu -wschodnich prowincji, w szczególności Baktr żąc już w III w. przed Chr. do uniezależnienia i władzy centralnej. Wprawdzie Antioch III (223-187 przed Chr.) jeszcze raz przywrócił] stwu dawną wielkość, ale jego przegrana z Rzymem stanowiła zapowiedź ostatecznego i ku dynastii Seleucydów. Już za panowania jej stępcy Seleukosa IV Filopatora (187-175 Chr.) utracone zostały Persja i Elymais. Około 250 przed Chr. na północno-zachodr szary Wyżyny Irańskiej wtargnęły plemiona! madów, których wódz Arsakes przyjął tytuł 1 lewski i założył dynastię Arsacydów (247 Chr. - 224 po Chr.). Poczynając od Partii i Hj nii, Arsacydzi przez 150 lat wypierali Seleuc coraz dalej na zachód w kierunku Syrii, gdzie i rzymski Pompejusz przypieczętował upadek | stwa Seleucydów, detronizując ostatniego kro dynastii i przekształcając Syrię.

W polityce wewnętrznej Dariusz I przeprowadził reformy, dzieląc imperium na 20 satrapii (prowin­cje zarządzane przez namiestników), wprowadza­jąc do obiegu złote monety (darejki), porządkując podatki i finanse państwa i rozbudowując szlaki komunikacyjne, m.in. Drogę Królewską z Suzy do Sardes oraz kanał łączący Nil z Morzem Czerwo­nym. W 518 przed Chr. Dariusz I, który pochodził z bocznej linii Achemenidow i był zięciem Cyrusa, założył nową stolicę Persepolis, będącą równocze­śnie najważniejszym ośrodkiem religijnym w pań­stwie. Pod rządami Dariusza i jego następcy Kserk-sesa I (486^165 przed Chr.) imperium perskie uzy­skało największy zasięg terytorialny. Na wschodzie Dariusz dotarł aż do doliny Indusu. Wyprawa prze­ciwko Scytom w 513/512 przed Chr., zamieszkują­cym stepy nadczarnomorskie na północ od dolne­go Dunaju, zakończyła się wprawdzie niepowodze­niem, ale król perski podporządkował sobie Trację i Macedonię, tym samym rozszerzając granice im­perium aż do Europy. Jego ostatecznym celem był podbój północnych wybrzeży Morza Czarnego oraz obszaru egejskiego, co zapewniłoby mu panowanie na Morzu Czarnym i Morzu Egejskim. Bunt miast jońskich w zachodniej Azji Mniejszej przeciwko Persom w 500 przed Chr. rozpoczął okres tzw. wojen perskich, konfliktu militarnego między Grekami i Persami, trwającego ponad 50 lat. Dariuszowi udało się stłumić powstanie w Jo-nii, ale wyprawa odwetowa przeciwko miastom–państwom Grecji właściwej w 490 przed Chr. za­kończyła się klęską Persów pod Maratonem. Da­riusz zmarł w trakcie przygotowań do kolejnej kampanii przeciwko Grecji. Jego następca Kserkses I zburzył Ateny, później jednak poniósł klęskę w rozstrzygających bitwach pod Salaminą (480 przed Chr.) i Platejami (479 przed Chr.). Dopiero w 449 przed Chr. ostatecznie zawarto pokój: Persja uznała przynależność grec­kich miast w Azji Mniejszej do ateńskiego Związ­ku Morskiego, Grecy zaś oddali Persom swoje ko­lonie na Cyprze. Już w trakcie wojen perskich wy­buchały w innych częściach imperium (zwłaszcza w Egipcie i Babilonii) powstania, które powtarza­ły się za panowania następnych władców z dyna­stii Achemenidow. Głównymi ogniskami niepoko­jów były - obok Egiptu - Baktria, Azja Mniejsza i Fenicja. Dynastia straciła też swój dawny wigor.

Kserkses w coraz większym stopniu sta orientalnym despotą, przywiązującym najw znaczenie do ceremoniału dworskiego. Za| wania jego następców państwem w -dworskie intrygi i walki o władzę, jak w pi ku Cyrusa Młodszego, który w 401 przed CĄ powodzenia próbował obalić swego brata serksesa II (404-359 przed Chr.). Artakseii Ochos (359-338 przed Chr.) jeszcze raz zme wał wszystkie siły i w 343 przed Chr. na przywrócił imperium dawną wielkość. Jed zarówno on w 338 przed Chr., jak i jego syi w 336 przed Chr. padli ofiarą intryg dv. Ostatecznie klęska Dariusza III (336-3 Chr.) w bitwie pod Gaugamelą przeciwkJ skom króla macedońskiego Aleksandra 1111 kiego w 331 przed Chr. oznaczała koniec iir.p Achemenidow.

Około 550 przed Chr. Cyrus II Wielki (559-529 przed Chr.) obalił swego medyjskiego suzere-na i zarazem teścia, Astyagesa (585-550 przed Chr.), zakładając imperium Achemenidow. W 546 przed Chr. zdobył Lidię. Władzy Cyrusa musiały się też poddać miasta greckie na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, podobnie jak Karia i Licja. Po zaję­ciu Babilonu w 539 przed Chr. również Mezopota­mia, Syria, Palestyna i Fenicja stały przed nim otwo­rem. Przed śmiercią Cyrus II rozszerzył granice swe­go państwa do rzeki Jaksartes (dzis. Syr-daria) na północnym wschodzie i do Baktrii i Sogdiany na wschodzie. Podbite kraje istniały nadal, teraz jed­nak pod zwierzchnictwem perskim. Zdobywcy po­zwalali zachować im własną religię, obyczaje, język, a nawet formę rządów. Zgodnie z tą polityką siedzi­bą króla stały się założone przez Cyrusa Pasargady, ale drugą stolicą imperium pozostawała medyjska Ekbatana (dzis. Hamadan). Oficjalnymi językami były perski, elamicki i aramejski. Kambyzes II (529-522 przed Chr.), który kazał za­mordować starszego brata Bardiję (Smerolisa), by samemu zasiąść na tronie swego ojca Cyrusa, kon­tynuował politykę podbojów, zajmując Egipt (525 przed Chr.) i dochodząc z wojskami do Nubii i Li­bii. Podczas jego nieobecności tron uzurpował so­bie mag Gaumata, wyznawca nauki Zaratusztry.

Kambyzes zmarł w Syrii w drodze powrotnej do Persji. Dopiero jego następcy Dariuszowi I Wielkie­mu (522-486 przed Chr.), dzięki porozumieniu z sześcioma wpływowymi perskimi rodami arysto­kratycznymi, udało się zabić Gaumatę, usunąć je­go zwolenników i przywrócić jedność państwa. In­formacja o buncie Gaumaty zawarta jest w wiel­kiej inskrypcji naskalnej Dariusza w Bisutun.

Między 1500 a 1000 przed Chr. z północnego wschodu przez Kaukaz przenikały na teren Wyżyny Irańskiej plemiona indoeuropejskie, które same określały siebie mianem Ariów. Przejęły one panowanie w kraju i nazwały go Iranem - ?Krajem Ariów”. Do ostatniej fali przybyszów należały ple­miona Persów i Medów, którzy po raz pierwszy wspominani są w rocznikach asyryjskich w poło­wie IX w. przed Chr. Według tych źródeł Persowie zamieszkiwali obszar na zachód od jeziora Urmia, Medowie zaś na południowy wschód od tego jezio­ra. W VIII i VII w. przed Chr. plemiona perskie prze­sunęły się na południowy wschód, zajmując obszar Elamu (Parsumsz) oraz tereny położone dalej na wschód, które nazwali Parsa (?Krajem Persów”). Już Teispes (675-645 przed Chr.), syn założyciela dynastii Achemenesa (ok. 705-675 przed Chr.), nosił tytuł królewski, ale zarówno on, jak i jego na­stępcy (w latach 640-600 przed Chr. istniały dwa państwa perskie) byli zależni od władców Medii.

Po wypędzeniu ostatniego etruskiego króla w Rzymie wprowadzono ustrój republikański, w którym decydujący głos w polityce mieli patrycjusze.

Około 509 przed Chr. Najwyższa władza wykonawcza w państwie na­leżała do dwóch naczelnych urzędni­ków, mających takie same upraw­nienia (początkowo nazywanych pretorami, później zaś konsulami) i wybieranych na okres jednego ro­ku. W momentach kryzysowych po­woływano dyktatora, który maksy­malnie przez sześć miesięcy miał nieograniczoną władzę. Pomijając konsulów, aparat urzędniczy (magi-stratura) składał się z pretorów, do których należały funkcje sądowni­cze, cenzorów (od 443 przed Chr.), edylów kurulnych (od 366 przed Chr.), którzy m.in. sprawowali nad­zór policyjny, oraz kwestorów, obie­ranych od 447 przed Chr., odpowie­dzialnych za finanse państwa. W senacie liczącym 300 członków za­siadali przedstawiciele (pałres) rodów patrycjuszowskich, a także byli urzęd­nicy magistratury. Zgromadzenie to początkowo było organem doradczym

urzędników (później decyzje senatu miały moc obowiązującego prawa), a w razie śmierci lub ustąpienia obu konsulów wybierało spośród senato-rów-patrycjuszów tzw. króla-regenta (interrex) na okres pięciu dni. Jego głównym zadaniem było zarządzenie wyborów nowych konsulów. Trzecim filarem państwa były zgroma­dzenia ludowe (comitia). Najważniej­sze z nich były zgromadzenia centu-rialne (comitia centuriata). Uczestniczą­cy w nich obywatele dzielili się według cenzusu majątkowego na 5 klas i 193 centurie. W tej liczbie było 18 centurii jazdy oraz 80 centurii ciężkozbrojnej i 90 lekkozbrojnej piechoty, 4 centurie techników i muzykantów oraz 1 cen­turia nie posiadających żadnego ma­jątku. Zgromadzenia centurialne roz­strzygały m.in. o wojnie i pokoju, wy­bierały najwyższych urzędników i uchwalały prawa. Zgromadzenia try-busowe (comitia tńbuta), obywateli przypisanych do poszczególnych jed­nostek administracji terytorialnej, uchwalały wnioski ustawodawcze i wybierały niektórych urzędników.

Wygnanie z Rzymu etruskiego króla Lucjusza Tarkwiniusza Pysznego w 509 przed Chr. osłabia pozycję Etrusków w środkowej Italii.

Około 505 przed Chr. Porażka w konflikcie z kolonią grecką Kurne (gr. Kyme, rzym. Cumae, na północ od Neapolu) oznaczała dla Etru­sków utratę władzy nad Lacjum. Etruskowie, których pochodzenie do dzisiaj pozostaje kwestią sporną, od VIII w. przed Chr. opanowali ob­szary wzdłuż zachodniego wybrze­ża środkowej Italii, między Arno i Tybrem.

Założyli szereg miast, które nie miały nad sobą jednej władzy i two­rzyły luźno powiązaną konfedera­cję. Początkowo rządy w poszcze­gólnych miastach sprawowali kró-lowie-kapłani, ale od końca VI w. przed Chr. coraz silniejsza była po­zycja arystokracji. Do 600 przed Chr. Etruskowie pod­porządkowali sobie część Umbrii i północnej Italii; około 540 przed Chr. została założona Felsina (rzym. Bononia, dzis. Bolonia). Jeszcze wcześniej rozpoczęła się ekspansja w kierunku południowym. W La­cjum i Kampanii wiele starszych osad Etruskowie przekształcili w miasta. Około 535 przed Chr. w sojuszu z Kartaginą pokonali

w bitwie morskiej pod Alalią (Ale-ria na Korsyce) flotę greckich kolo­nistów z małoazjatyckiej Fokai, co powstrzymało napór Greków i za­pewniło Etruskom dominację na Morzu Tyrreńskim. W VI w. przed Chr. etruski ród Tarkwiniuszy prze­jął też władzę w Rzymie i innych miastach latyńskich. W Vw. przed Chr. po­tęga Etrusków za­chwiała się. Po klę­skach w Rzymie i po­rażce w konflikcie z Kurne musieli za­rzucić plany dalszej ekspansji. W 474 przed Chr., po prze­granym starciu z Hie-ronem, tyranem Sy-rakuz, Etruskowie stracili przewagę na morzach.

W okresie od IX do I w. przed Chr. wyrocznia w Delfach była bardzo poważana zarówno przez Greków, jak i przez inne ludy. Do wyroczni zwracano się z prośbami o przepo­wiednie, zwłaszcza w kwestiach po­litycznych.

Ośrodek kultu w Delfach, mieście położonym w Fokidzie na stokach góry Parnas, istniał już w czasach mykeńskich. Od VIII w. przed Chr. znajdowało się w Delfach najważ­niejsze sanktuarium Apollina, który, jak głosi legenda, został panem tego miejsca po zabiciu węża Pytona. Po obu stronach prowadzącej do świątyni Apollina Świętej Drogi wznosiły się pomniki wotywne i skarbce. Poniżej okręgu Apollina leżał okręg Ateny Pronaja z tolosem zbudowanym około 380 przed Chr. Do sanktuarium należały też teatr i stadion. Na południe i zachód od świętego okręgu znajdowało się miasto.

Kapłanka nazywana Pytią siedziała na trójnogu wewnątrz świątyni Apollina, nad szczeliną, z której wy­dobywały się wyziewy z ziemi, i w stanie boskiej ekstazy wypowia­dała luźne słowa, z których kapłani układali treść przepowiedni Apolli­na. Mimo iż Pytia była tylko me-

dium, wielokrotnie podejmowano próby wywierania na nią politycz­nych nacisków. W pewnych okre­sach w sanktuarium były dwie lub trzy wieszczki. Największe znaczenie polityczne wyrocznia w Delfach osiągnęła w okresie archaicznym; miała ona wpływ na ustrój miast greckich, na wiele ważnych decyzji politycznych, a także na przebieg i kierunki kolonizacji. Od około 450 przed Chr. wpływy wyroczni nie by­ły już tak wielkie. Później miasto straciło niepodległość. W latach

356-346 przed Chr. okupowali je Fo-kejczycy, a następnie przeszło pod kontrolę Macedonii, Związku Etol-skiego i na koniec Rzymu.

W okresie blisko dwudziestoletnich rządów tyrana Pizystrata miasto przeżywa prawdziwy rozkwit.

546/545 przed Chr. Pizystrat zo­staje tyranem Aten. Wprowadzona przez Solona reforma ustrojowa, której celem było nadanie praw politycznych wszyst­kim Ateńczykom, w praktyce nastręczała poważne proble­my. Lud nie potrafił korzy­stać z nagle uzyskanych praw, a niektórzy archonci, najwyżsi urzędnicy wybiera­ni na okres jednego roku, ociągali się z ustąpieniem po upływie ustawowego termi­nu. W tej sytuacji arystokra­ta Pizystrat, korzystając z po­parcia małorolnych chłopów, trzykrotnie podejmował pró- Powrót by przejęcia władzy, za trze­cim razem z powodzeniem. Pizystrat nie zmienił podstawo­wych zasad ustrojowych, zliberali­zował natomiast prawo dotyczące posiadania ziemi. W ten sposób ulżył doli chłopów i jednocześnie osłabił pozycję wielkich właścicieli ziemskich

Z polecenia tyrana Pizystrata podję­te zostają prace przy budowie świą­tyni Zeusa Olimpijskiego w Ate­nach. Projekt ten pokazuje wyraź­nie, jak wielką wagę samowładca ateński przykładał do popierania kultury i sztuki.

Świątynia poświęcona Zeusowi, naj wyższemu i najpotężniej­szemu z bo­gów, wznie­siona na pla­nie prostoką­ta o wymia-rach30×40m, otoczona była kolumnadą składającą się ze 104 ko­lumn. Budo­wy nie dokończono za życia Pizystra­ta. Również panujący po nim jego sy­nowie, Hippiasz i Hipparchos, którzy planowali budowę jeszcze większej świątyni, nie zdołali zrealizować swych zamierzeń.

Dopiero kilkaset lat później, około 130 po Chr., za panowania cesarza

rzymskiego Hadriana, powstała w Atenach świątynia Zeusa, która łączy w sobie różne style, na przy­kład porządki joński i koryncki. Inną świątynię Zeusa wzniesiono w V w. przed Chr. w Olimpii (na il.). Świątynia ta, ukończona w 456 przed Chr., dzieło architekta Libona z Elidy, pod względem rozmiarów (ok. 28 x 64 m) w owym czasie nie miała sobie równych na lą­dzie greckim. Do budowy murów użyto wapienia, na­tomiast dach wykonano z marmuru. Elewacje zdo­bione były rzeźbami w przyczół­kach i reliefami na metopach, uka­zującymi m.in. prace Heraklesa. Posąg Zeusa, siedzącego na tronie, wykonany ze złota i kości słonio­wej, dzieło Fidiasza, zaliczany jest do najsłynniejszych dzieł sztuki starożytnej.

Pitagoras z wyspy Samos, filozof i matematyk grecki, osiadł w połu­dniowej Italii, gdzie założył związek etyczno-religijny, tzw. Związek Pi-tagorejski, który stał się ośrodkiem badań naukowych.

Około 525 przed Chr. Pitagoras (na il.), urodzony okoio 570 przed Chr. na Samos, miał ponoć pobierać pierwsze lekcje filozofii u Talesa i Anaksyman-dra. Swoją wiedzę poszerzał podej­mując dalekie podróże do Egiptu i Ba­bilonii. Opuszczając około 525 przed Chr. ojczystą wyspę, kierował się względami politycznymi: uciekał od tyranii Polikratesa, który rządził na Samos od około 538 przed Chr. Związek, założony przez Pitagorasa w greckiej kolonii Crotone, przypo­minał zakon i kierował się surowymi zasadami, wkrótce też zyskał w re­gionie znaczące wpływy polityczne. Oligarchiczna forma rządów, której zwolennikami byli pitagorejczycy, spowodowała konflikt między Crotone a sąsiednimi miastami. Nie­mniej jednak władza elitarnej grupy obywateli utrzymała się tam przez dziesięciolecia.

Nie zachowały się żadne pisma Pitago­rasa, ale wiele poglądów jego uczniów bez wątpienia wywodziło się z nauki mistrza. Na tej podstawie można sądzić, iż Pitagoras widział w liczbie za­sadę wszystkich rzeczy. Dlatego też zajmował się przede wszystkim mate­matyką, astronomią, akustyką i muzy­ką, która - jak sądził - miała moc oczyszczającą. Stwierdził, że przyczyną dźwięku jest ruch i że dźwięki muzyczne wykazują mtematyczną prawidłowość. On sam podobno odkrył, że interwa­ły muzyczne sprowadzają się w istocie do stosunków liczbo­wych (oktawa 2:1, kwinta 3:2, kwarta 4:3 itd.). Jednakże legen­da, iż miałby to stwierdzić po­równując dźwięki miotów ko­walskich o różnej wadze, nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. Na podstawie proporcji interwa­łów Pitagoras opracował też ska­lę diatoniczną.

Pitagorejczycy uważali muzykę za naukę matematyczną, której przedmiotem są stosunki liczbowe in­terwałów.